Magdalena Anna Samozwaniec, z domu Kossak, pochodziła z wyjątkowej artystycznej dynastii. Była wnuczką malarza Juliusza Kossaka, córką wybitnego batalisty Wojciecha Kossaka i Marii Kisielnickiej, a także siostrą Jerzego i Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej. Jej kuzynką była znana pisarka Zofia Kossak‑Szczucka.
Uczyła się głównie w domu – kształcona przez guwernantki i nauczycielki m.in. w Kossakówce, gdzie od najmłodszych lat przebywała wśród literatów i artystów. Żywiona była nauką języków obcych: angielskiego, niemieckiego i francuskiego – niektórzy dodają, że poznawała nawet rumuński. W latach 1917–1919 uczęszczała do Szkoły Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej w Krakowie, a później prowadziła pracownię batikarstwa (barwienia tkanin).
Debiutowała już w dzieciństwie – humoreska „Wyjazd mamy do miasta” pojawiła się w „Nowinach Krakowskich” w 1908 roku pod pseudonimem Maud. Jednak przełomem literackim była wydana w 1922 roku satyryczna parodia modnej powieści „Trędowata” Heleny Mniszkówny – opatrzona tytułem „Na ustach grzechu. Powieść z życia wyższych sfer towarzyskich”. Według przekazów pisała ją wspólnie z siostrą oraz jej mężem Janem Pawlikowskim – to on zaproponował pseudonim Samozwaniec, którego używała do końca życia.
Od 1923 roku zaczęła systematycznie publikować krótkie formy – humoreski, felietony i szkice satyryczne – w czasopismach takich jak „Pani”, „Cyrulik Warszawski”, „Bluszcz”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Naokoło Świata” czy „Tęcza”. Jej styl szybko zdobył popularność – ironiczny, celny, przewrotny, często obnażał absurdy wyższych sfer i obyczajowe konwenanse II Rzeczypospolitej.
W 1933 roku ukazał się kolejny bestseller – „Wielki szlem. Powieść tylko dla brydżystów”, który przyniósł jej tytuł „jedynej satyryczki w Polsce” i utrwalił pozycję pierwszej damy polskiej satyry. W latach 1934–36 występowała również na scenie kabaretowej: w Poznaniu (m.in. Klub Szyderców pod Kaktusem) oraz w warszawskiej „Wagabundzie” i „Stańczyku” Pai Media. Jej dramaty satyryczne z okresu międzywojennego, jak „Malowana żona” (1924), niejednokrotnie wywoływały skandale towarzyskie, ponieważ obnażały realia krakowskiej bohemy.
W czasie II wojny światowej przeżyła osobiste dramaty – rozłąkę z siostrą, straty rodzinne – rodzice zmarli. W 1944 roku ukazał się zbiór fraszek „Fraszki Magdaleny Samozwaniec. Wiek XX”, wydany potajemnie, w konspiracji.
Po wojnie osiadła na stałe w Warszawie (od 1946 roku). Jej twórczość regularnie pojawiała się w popularnych czasopismach, takich jak „Przekrój”, „Szpilki”, „Dziennik Polski”, „Trybuna Robotnicza” i „Kocynder”. W 1956 roku ukazały się wspomnienia o siostrze – „Maria i Magdalena”, barwna satyra i jednocześnie portret dwudziestolecia międzywojennego – kolejny bestseller autorki.
W latach 70. udała się do Londynu, by zebrać materiały do biografii Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej. Niestety, nie doczekała wydania tej książki – ukazała się już po jej śmierci, w 1973 roku, pod tytułem „Zalotnica niebieska”.
Była dwukrotnie zamężna: w latach 1921–28 poślubiła dyplomatę Jana Starzewskiego (z tego małżeństwa miała córkę Teresę, 1922–2017), natomiast w listopadzie 1945 wyszła za mąż za Zygmunta Niewidowskiego.
Zmarła 20 października 1972 roku w Warszawie. Została pochowana na cmentarzu Powązkowskim, w Alei Zasłużonych.
Dorobek literacki Magdaleny Samozwaniec to ponad trzydzieści książek – powieści, zbiorów fraszek, humoresek, felietonów, sztuk teatralnych i tekstów dla dzieci. Wśród najbardziej znanych tytułów: „Na ustach grzechu” (1922), „Czy chcesz być dowcipny?” (1923), „Wielki szlem” (1933), „Błękitna krew” (1954), „Młodość nie radość” (1960), „Tylko dla kobiet”, „Tylko dla mężczyzn”, „Tylko dla dzieci”, „Krystyna i chłopy” (1969) oraz „Zalotnica niebieska” (1973) – wydana pośmiertnie.
Styl i postawa życiowa
Zyskała reputację pisarki odważnej, dowcipnej, bezkompromisowej w krytyce społecznych pretensji. Jej humory cechowały spontaniczna przewrotność, żywy język, celny obserwacyjny dystans wobec polskiego konserwatyzmu i mieszczańskich manier. Stefania Grodzieńska powiedziała kiedyś o niej: „diabeł, czart, gejzer humoru, nawałnica złośliwości”.
Magdalena Samozwaniec, urodzona właśnie 26 lipca, pozostaje symbolem polskiej satyry – jej humoreski i autobiograficzne rysunki wciąż bawią i zmuszają do refleksji, a barwny styl i odwaga literacka pozostają źródłem inspiracji dla kolejnych pokoleń.
Więcej o sylwetkach kobiet znajdziecie tutaj.
