Co to jest pomnik przyrody?
Pomnik przyrody to jedna z form ochrony przyrody obowiązujących w Polsce. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody są to pojedyncze twory przyrody żywej lub nieożywionej albo ich skupiska, które mają szczególną wartość przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną lub krajobrazową, a jednocześnie wyróżniają się indywidualnymi cechami.
Najczęściej kojarzymy pomniki przyrody z potężnymi, starymi drzewami. Rzeczywiście to właśnie drzewa zdecydowanie dominują wśród chronionych obiektów. Pomnikiem przyrody może być jednak również grupa drzew, aleja, krzew, głaz narzutowy, skałka, jaskinia, jar, źródło czy wodospad.
Oznacza to, że pomnik przyrody nie musi być obiektem ogromnym. Najważniejsza jest jego wyjątkowość. Może ona wynikać z wieku, rozmiarów, charakterystycznego kształtu, historii, znaczenia dla lokalnej społeczności albo szczególnych walorów krajobrazowych.
Pomniki przyrody należą do tak zwanych obiektowych, czyli indywidualnych form ochrony przyrody. W przeciwieństwie do parku narodowego czy krajobrazowego nie obejmują rozległego obszaru, lecz dotyczą konkretnego obiektu albo niewielkiego skupiska obiektów.
Ile pomników przyrody jest w Polsce?
Polska może pochwalić się ogromną liczbą takich obiektów. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 roku zarejestrowanych było 35 066 pomników przyrody. W porównaniu z rokiem poprzednim liczba ta zwiększyła się o 197 obiektów.
Co ciekawe, zdecydowana większość pomników przyrody to drzewa. W 2024 roku było ich 27 448 jako pojedynczych drzew. Kolejne 4803 obiekty stanowiły grupy drzew, a 731 – aleje drzew. Wśród pomników przyrody znajdowały się również 1104 głazy narzutowe, 309 skałek i 40 jaskiń. Ochroną objęto także źródła, wodospady, wywierzyska, jary, krzewy oraz inne wyjątkowe twory przyrody.
Liczba pomników przyrody zmienia się wraz z ustanawianiem nowych form ochrony, aktualizowaniem rejestrów oraz zmianami dotyczącymi istniejących obiektów. Dane Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody są na bieżąco aktualizowane przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska.
Jak wygląda lista pomników przyrody w Polsce?
Nie istnieje krótka, zamknięta lista, którą można przedstawić jako kilkadziesiąt czy kilkaset nazw. Pomników przyrody jest ponad 35 tysięcy, a każdy z nich może mieć własną nazwę, lokalizację, opis i podstawę prawną ochrony.
Pełnego wykazu należy szukać w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody, prowadzonym przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska. Rejestr obejmuje dane dotyczące poszczególnych form ochrony przyrody i jest aktualizowany na podstawie informacji przekazywanych przez właściwe organy.
W praktyce oznacza to, że osoby zainteresowane konkretnym województwem, powiatem czy miejscowością mogą sprawdzić, jakie pomniki przyrody znajdują się w ich okolicy. To bardzo dobry sposób na planowanie spacerów i wycieczek – niejednokrotnie okazuje się, że niezwykłe, kilkusetletnie drzewo albo interesująca formacja skalna znajduje się zaledwie kilka kilometrów od naszego domu.
Jak ustanawia się pomnik przyrody?
Pomnik przyrody nie powstaje wyłącznie dlatego, że mieszkańcy uznają dane drzewo czy skałę za wyjątkowe. Ochrona musi mieć podstawę prawną.
Obecnie pomniki przyrody ustanawiane są w drodze uchwały rady gminy. To właśnie samorząd może zdecydować o objęciu konkretnego tworu przyrody ochroną.
Przy podejmowaniu decyzji znaczenie mają między innymi rozmiary, wiek, pokrój i znaczenie historyczne drzewa lub krzewu, a w przypadku obiektów przyrody nieożywionej – ich znaczenie naukowe, estetyczne czy krajobrazowe.
Status pomnika przyrody oznacza, że wobec chronionego obiektu mogą obowiązywać określone zakazy i ograniczenia. Nie można więc traktować takiego drzewa jak zwykłego elementu miejskiej zieleni czy leśnego drzewostanu.
Szczególne znaczenie ma również ochrona starych drzew. Na terenach niezabudowanych, jeżeli nie stanowią one zagrożenia dla ludzi lub mienia, drzewa będące pomnikami przyrody podlegają ochronie aż do ich samoistnego, całkowitego rozpadu.
Dąb Bartek – jeden z najbardziej znanych polskich drzewnych symboli
Trudno stworzyć zestawienie najsłynniejszych polskich pomników przyrody bez dębu Bartka. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych starych dębów w Polsce. Rośnie w Zagnańsku w województwie świętokrzyskim i od dziesięcioleci jest symbolem długowieczności oraz trwałości przyrody.
Dąb Bartek jest dębem szypułkowym. Jego potężna sylwetka, rozłożysta korona i imponujący pień sprawiły, że stał się nie tylko obiektem przyrodniczym, lecz także atrakcją turystyczną i jednym z symboli regionu świętokrzyskiego.
Wokół jego wieku przez lata narosło wiele legend i różnych szacunków. Niezależnie jednak od dokładnej liczby lat Bartek jest wyjątkowym przykładem drzewa, które stało się częścią polskiej kultury i krajobrazu.
Cis Henrykowski – niezwykły świadek historii
Jednym z najbardziej wyjątkowych drzew w Polsce jest również Cis Henrykowski, rosnący w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku.
To cis pospolity, któremu przypisuje się bardzo zaawansowany wiek. Jest uznawany za jedno z najstarszych, a według wielu opracowań za najstarsze drzewo w Polsce. Jego wiek szacowany jest na ponad tysiąc lat.
Cisy rosną zdecydowanie wolniej niż wiele innych gatunków drzew, ale mogą osiągać niezwykłą długowieczność. Cis Henrykowski jest więc nie tylko imponującym okazem przyrody, ale również żywym świadkiem wielu pokoleń mieszkańców Dolnego Śląska.
Dąb Bażyńskiego w Kadynach
Kolejnym słynnym polskim pomnikiem przyrody jest dąb Bażyńskiego w Kadynach. To potężny dąb szypułkowy związany z historią miejscowości i regionu.
Drzewo wyróżnia się imponującym obwodem pnia i wiekiem szacowanym na wiele stuleci. Jego nazwa nawiązuje do Jana Bażyńskiego, działacza politycznego i przywódcy Związku Pruskiego.
Dąb jest jednym z przykładów tego, jak przyroda może łączyć się z historią. W przypadku takich drzew granica między dziedzictwem naturalnym a kulturowym staje się bardzo cienka.
Dęby Rogalińskie – niezwykły krajobraz nad Wartą
Jednym z najbardziej niezwykłych miejsc związanych z polskimi pomnikami przyrody jest okolica Rogalina w Wielkopolsce. Nad Wartą rosną słynne Dęby Rogalińskie, tworzące charakterystyczny krajobraz doliny rzecznej.
To nie pojedyncze drzewo, lecz cały zespół potężnych dębów, z których wiele ma imponujący wiek i rozmiary. Ich malownicze sylwetki stały się jednym z symboli Wielkopolski.
Dęby te mają również ogromne znaczenie przyrodnicze. Stare, rozłożyste drzewa są siedliskiem licznych organizmów, w tym owadów, ptaków, grzybów i porostów. Martwe fragmenty starych drzew również mają znaczenie dla ekosystemu.
Nie tylko drzewa – pomniki przyrody nieożywionej
Choć drzewa stanowią zdecydowaną większość pomników przyrody, warto pamiętać, że ochrona obejmuje również niezwykłe elementy przyrody nieożywionej.
Do tej grupy należą między innymi głazy narzutowe. Są one pozostałością procesów geologicznych związanych między innymi z działalnością lądolodu. Potężne głazy, które znalazły się na terenie Polski wraz z przemieszczającym się lodowcem, mogą dziś stanowić cenne świadectwo historii geologicznej naszego kraju.
Pomnikami przyrody mogą być również skałki, jaskinie, jary, źródła czy wodospady. Przykładem niezwykłego obiektu skalnego są Organy Wielisławskie na Dolnym Śląsku – charakterystyczna formacja skalna o wyjątkowej budowie geologicznej.
Innym znanym obiektem jest Diabli Kamień w Foluszu na Podkarpaciu – grupa skał zbudowanych z piaskowca magurskiego. Tego rodzaju miejsca pokazują, że przyroda może tworzyć formy równie spektakularne jak wielowiekowe drzewa.
Najsłynniejsze pomniki przyrody w Polsce – lista
Wśród najbardziej znanych i charakterystycznych pomników przyrody w Polsce można wymienić:
- dąb Bartek w Zagnańsku – województwo świętokrzyskie,
- Cis Henrykowski w Henrykowie Lubańskim – województwo dolnośląskie,
- dąb Bażyńskiego w Kadynach – województwo warmińsko-mazurskie,
- Dęby Rogalińskie – województwo wielkopolskie,
- Cisy Raciborskiego w Harbutowicach – województwo małopolskie,
- aleja lipowa w Rzucewie – województwo pomorskie,
- aleja platanowa w Legnicy – województwo dolnośląskie,
- Organy Wielisławskie – województwo dolnośląskie,
- Diabli Kamień w Foluszu – województwo podkarpackie,
- skałka Konfederatka w Woli Komborskiej – województwo podkarpackie,
- głazy narzutowe na Suwalszczyźnie – województwo podlaskie,
- jaskinie i formacje skalne objęte ochroną pomnikową na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.
To oczywiście tylko niewielki wybór. Polska lista obejmuje dziesiątki tysięcy obiektów, od ogromnych dębów i lip po niewielkie, ale cenne obiekty geologiczne.
Gdzie szukać pomników przyrody?
Najlepszym źródłem informacji o oficjalnie ustanowionych pomnikach przyrody jest Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody prowadzony przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska. Rejestr pozwala sprawdzać informacje o formach ochrony przyrody w poszczególnych częściach kraju.
Warto również zaglądać do stron regionalnych dyrekcji ochrony środowiska oraz samorządów. Poszczególne województwa publikują własne zestawienia i materiały dotyczące pomników przyrody. Przykładowo Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska we Wrocławiu udostępnia rejestr pomników przyrody województwa dolnośląskiego.
Dlaczego warto chronić stare drzewa?
Stary pomnik przyrody to coś więcej niż atrakcyjny element krajobrazu. Wielowiekowe drzewa są częścią lokalnych ekosystemów. Ich rozłożyste korony dają schronienie ptakom, a pnie, dziuple i martwe fragmenty stanowią siedlisko licznych organizmów.
Stare drzewa mają również ogromną wartość kulturową. Mogą być świadkami przemian krajobrazu, rozwoju miejscowości, zmian granic czy historii dawnych majątków. Często przez pokolenia funkcjonują w świadomości mieszkańców jako charakterystyczne punkty danej miejscowości.
Nieprzypadkowo wokół najstarszych drzew powstawały legendy. Dąb, lipa czy cis, który przetrwał setki lat, pozwala spojrzeć na historię z zupełnie innej perspektywy. Człowiek żyje przez kilkadziesiąt lat, natomiast niektóre drzewa mogą być obecne w krajobrazie przez wiele ludzkich pokoleń.
Pomnik przyrody – mały fragment wielkiej ochrony
Pomniki przyrody są jedną z dziesięciu form ochrony przyrody wyróżnianych w polskim systemie prawnym. Obok nich znajdują się między innymi parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu czy obszary Natura 2000.
Ich wyjątkowość polega na tym, że ochrona może dotyczyć pojedynczego drzewa, głazu czy źródła. Dzięki temu system ochrony przyrody może obejmować także niewielkie obiekty, które nie wymagają tworzenia dużego obszaru chronionego.
Warto więc podczas spaceru zwracać uwagę na niewielkie tabliczki informujące o statusie pomnika przyrody. Za takim oznaczeniem może kryć się drzewo pamiętające czasy, których nie jesteśmy sobie nawet w stanie wyobrazić, głaz przyniesiony przez lądolód albo niezwykła formacja skalna.
Polska pełna niezwykłych pomników przyrody
Ponad 35 tysięcy pomników przyrody pokazuje, jak niezwykłe bogactwo kryje się w polskim krajobrazie. Najbardziej znane są oczywiście monumentalne drzewa – Bartek, Cis Henrykowski, dąb Bażyńskiego czy Dęby Rogalińskie. Jednak równie interesujące mogą być mniej znane pomniki znajdujące się w małych miejscowościach, parkach, lasach czy na terenach wiejskich.
Warto ich szukać. Pomnik przyrody nie musi być słynną atrakcją turystyczną, aby zasługiwać na uwagę. Czasami najcenniejszy okaz znajduje się tuż obok miejsca, przez które codziennie przechodzimy.
A kiedy następnym razem podczas spaceru zobaczymy ogromne, stare drzewo, warto zatrzymać się na chwilę i sprawdzić, czy nie jest ono objęte ochroną. Być może mamy przed sobą nie tylko piękne drzewo, ale żywy fragment historii – jeden z tysięcy polskich pomników przyrody.
Więcej o podróżach znajdziecie tutaj.
