Wyrwać się z niewoli
Urodziła się 3 czerwca 1906 roku w St. Louis w stanie Missouri. Mała Josephine dorastała w biedzie, a jej dzieciństwo skończyło się zanim zdążyło się zacząć. Matka dziewczynki była praczką i zarabiała grosze, które ojczym Baker wydawał na alkohol. Przyszła tancerka i aktorka wcześnie zrozumiała, czym jest samodzielność. W wieku kilku lat niańczyła dzieci, pastowała i odśnieżała podłogi. Za garść gotowanych ziemniaków i niewygodną pryczę znosiła obelgi i niekończące się wyzwiska na tle rasowym, których finałem była masakra East St. Louis. W lipcu 1917 roku Amerykanie spalili prawie 200 domów czarnoskórych mieszkańców tylko po to, by pokazać im, że są od nich gorsi, a czarna skóra oznacza śmierć.
Ale życie Josephine Baker kręciło się nie tylko wokół rasizmu. Równie dużo uwagi dziewczynka poświęcała sztuce.
Część zarobków Josephine Baker przeznaczała na bilety trup tanecznych, które występowały w Saint Louis. Na pokazy Dixie Steppers chodziła na tyle często, że nauczyła się na pamięć choreografii. Zafascynowana ragtime’em i bluesem wsłuchiwała się w teksty piosenek Bessie Smith, Ma Rainey i Clary Smith. Ta ostatnia artystka dostrzegła w Baker potencjał, dała jej posadę garderobianej i zaprosiła na występy na żywo. Dziewczyna nie namyślała się i wyjechała na tournée po Ameryce.
Bilet w jedną stronę
Dawane w przydrożnych knajpach i namiotach występy były w takim samym stopniu ekscytujące co wymagające. Mimo talentu i snów o wielkiej scenie Josephine Baker nie od razu wystąpiła u boku aktorów. Musiała nauczyć się choreografii i poczekać na swoją kolej. Okazja nadarzyła się, gdy jedna z tancerek zachorowała, a zamiast niej na scenę weszła Josephine Baker. Zaskoczona gracją, płynnymi, kocimi ruchami i energią widownia z miejsca polubiła tancerkę.
Ale sukces miał też ciemną stronę.
W wieku 15 lat Josephine Baker dwukrotnie zdążyła wyjść za mąż i się rozwieść, mieszkała w przytułkach. W porę przeprowadziła się do Nowego Jorku, gdzie ułożyła sobie życie na nowo, występowała w wodewilach i nocnych kabaretach. Dostrzeżona przez Caroline Dudley Baker wyjechała do Paryża, gdzie została gwiazdą światowego formatu.
W 1925 roku na występy Baker przychodziły tłumy. Zachwycona charyzmą czarnoskórej tancerki z Ameryki publiczność pokochała jej sceniczne kostiumy, a wystawiana w Teatrze Champs-Élysées „Rewia murzyńska”, w której występowała, odniosła natychmiastowy sukces. Częściowo winę za to ponosiła odsłaniająca nogi spódnica ze sztucznych bananów, nagi biust i wulgarne, bardzo szokujące wypowiedzi. Baker przyznawała na przykład, że chętnie sypiała z mężczyznami i kobietami, miała menażerię zwierząt, a na spacery chadzała z gepardem. Fotografie z jej występów budziły zazdrość i pożądanie. Wpisane w ikonografię lat dwudziestych zdjęcia uczyniły z Josephine Baker prawdziwą sensację. Występy na największych scenach otworzyły jej drzwi do międzynarodowej kariery oraz sprawiły, że stała się jedną z najlepiej opłacanych tancerek i aktorek. Pablo Picasso nazwał ją „Nefretete naszych czasów”, Gertruda Stein zapraszała na proszone kolacje, była inspiracją dla Colette i Keesa van Dongena. Josephine Baker reklamowała bieliznę, stroje kąpielowe, perfumy i brylantynę do włosów „Bakerfix”. Mieszkała w luksusowym zamku, nosiła kreacje Paula Poireta i jeździła limuzyną Dalage.
Po rolach w „Syrenie w tropikach”, „Zou Zou” i „Księżniczce Tam-Tam” nie było aktorki, która wiodła równie ciekawe, co niebezpieczne życie.
Dekadę po wyjeździe z Ameryki, w 1935 roku, Josephine Baker powróciła na Broadway z show „Ziegfried Follies”, ale sztuka spotkała się z chłodnym przyjęciem. Rok po premierze widowiska Baker przyjęła francuskie obywatelstwo i wyszła za Jeana Liona.
Nie przewidziała, że niebawem sprawdzi się w zupełnie innej roli.
Tango z Hitlerem
II wojna światowa zastała ją we Francji. Zdruzgotana informacjami o przybierającym na sile konflikcie, Josephine Baker została pielęgniarką Czerwonego Krzyża. Wciąż brakowało jej adrenaliny. Dopiero współpraca z wywiadem wojskowym Deuxième Bureau i oficerem prowadzącym Jacques’em Abtey przyniosła jej satysfakcję. Baker umiała balansować na krawędzi, podczas występów pozyskiwała bezcenne informacje od wysoko postawionych urzędników, którzy nie wiedzieli o podwójnej tożsamości tancerki. Mapy i plany, które Josephine Baker przechwyciła pozwoliły gen. Charlesowi de Gaulle’owi zaskoczyć wroga.
Wysoko postawieni naziści nie przypuszczali, że rewiowa artystka została szpiegiem i przekazywała aliantom bezcenne informacje na temat rozmieszczenia wojsk i niemieckiego lotnictwa. Pod pretekstem kolejnych występów między Lizboną, Marsylią, Londynem, Algierią i Madrytem, Josephine Baker spisywała sympatycznym atramentem dodatkowe informacje, które przyspieszyły zakończenie wojny.
Jeszcze nie umarłam
W lipcu 1941 roku w Casablance Josephine Baker zachorowała na zapalenie płuc i otrzewnej. Z każdym dniem tancerka słabła, a zmuszeni do ratowania życia lekarze wykonali szereg niezbędnych operacji, w tym histerektomię. Stan Josephine Baker był krytyczny, ale stabilny.
Na scenę wróciła dwa lata później. Josephine Baker śpiewała dla żołnierzy. W garnizonach, które zostały przekształcone w teatry, przedwojenne szlagiery brzmiały ciekawie.
W maju 1945 roku II wojna światowa się skończyła. Dla Baker oznaczało to, iż niebezpieczna misja agentki wywiadu dobiegła końca. Kobieta znalazła więc nowy cel.
Kolorowa rodzina
Między kolejnymi rewiami i występami, Baker poślubiła czwartego męża, z którym adoptowała 12 dzieci różnych ras i religii. Wierzyła w porozumienie ponad podziałami. Otwarcie sprzeciwiała się rasizmowi. W 1963 roku uczestniczyła w Marszu na Waszyngton Martina Luthera Kinga i wygłosiła przemówienie. Podkreśliła w nim, że równość nie zależy od płci, koloru skóry, zasobności portfela i wyznawanych wartości. Jako jedna z pierwszych gwiazd odmówiła występu przed segregowaną widownią.
Była najlepiej opłacaną Afroamerykanką, mieszkała w zamku i żyła ponad stan, a takie życie kosztowało. Odizolowana od sceny, na której nie chciała występować, Baker traciła oszczędności i szybko ogłosiła bankructwo. Życie z 12 dzieci choć przyjemne wymagało znacznych zasobów finansowych, których aktorka nie miała. Jeśli chciała zachować kilkunastopokojowy pałac, musiała wymyślić sposób na odzyskanie fortuny.
Smutny koniec
Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Josephine Baker zgodziła się na serię koncertów, jednak zyski z występów nie wystarczały na dostatnie życie. Aby nie popaść w większe długi i utrzymać rodzinę tancerka nieustannie pracowała. Występy w Carnegie Hall, Olympii w Paryżu i w modowej „Bitwie o Wersal” nadwyrężyły jej siły. Mimo wysiłków Baker została zmuszona do sprzedaży willi Les Milandes. Z pomocą przyszła Grace Kelly, która ofiarowała gwieździe rezydencję w Roquebrune-Cap-Martin na Lazurowym Wybrzeżu.
Josephine Baker zmarła 12 kwietnia 1975 roku w Paryżu, cztery dni po jubileuszowym koncercie wieńczącym 50-lecie kariery.
Aktorka, tancerka i showmanka była dla tysięcy Afroamerykanów symbolem wolności i walki o równe prawa. Pokazała kobietom, by nigdy nie rezygnowały z marzeń, a przeciwności przekuwały w sukcesy. W najtrudniejszym momencie życia nie zostawiła sama Francji, kraju, który poznał się na jej talencie, i który stał się jej Ojczyzną. Między innymi dlatego dla tysięcy Francuzów Josephine Baker wciąż jest idolką. Pierwszą kobietą, która obok Voltaire’a, Marii Skłodowskiej-Curie oraz Émile’a Zoli, stała się nieformalnym symbolem Francji.
W latach 90. XX wieku Josephine Baker zostałą pośmiertnie odznaczona Orderem Legii Honorowej i trafiła do Alei Sław w St. Louis.
W 2021 roku prezydent Francji Emmanuel Macron uczestniczył w symbolicznym pochówku Josephine Baker w Partenonie. Zamiast doczesnych szczątków gwiazdy w mauzoleum znalazła się ziemia z czterech ważnych dla niej miejsc: St. Louis, Paryża, Les Milandes i Monako.
Źródła:
https://www.berlin.museum/en/article/josephine-baker
https://opolnocywparyzu.pl/josephine-baker/
https://www.polskieradio.pl/8/2222/artykul/3603051,josephine-baker-muza-mistrzow-awangardy-i-walczaca-idealistka
https://historia.rp.pl/historia-swiata/art43793171-josephine-baker-czarna-wenus
https://www.vogue.pl/a/josephine-baker-najwybitniejsza-tancerka-w-historii
Więcej o sylwetkach kobiet znajdziecie tutaj.
