Fascynująca i odważna
Losy Jane Austen skrywają wiele niedopowiedzeń i sekretów. Podobnie jej literatura pozostaje niewyczerpaną skarbnicą motywów, które wciąż można odczytywać na nowo. Proza Austen wyprzedzała swoje czasy, spoglądała gorzko na kulturę uzależniającą kobiety od mężczyzn, a w miejsce tradycyjnego romansu proponowała namiętność przefiltrowaną przez zdrowy rozsądek. Jej historie odbiegają od idealizowanych romansów, zagłębiając się w skomplikowane relacje i demaskując konwenanse.
Prywatnie ulubienica Brytyjczyków także miała odznaczać się ponadprzeciętną inteligencją, spostrzegawczością i sztuką riposty. Uchodziła przy tym za skromną samotniczkę, która przelewała sarkastyczne uwagi na papier. Jednocześnie Jane Austen po mistrzowsku warzyła… piwo świerkowe. Nigdy nie wyszła za mąż, jedynego narzeczonego odrzuciła po niespełna dobie, kochała za to spokój prowincji oraz teatr. Kulisy jej życia dowodzą niezwykłego portretu autorki „Rozważnej i romantycznej”.
Z piórem za pan brat
Jane Austen urodziła się 16 grudnia 1775 roku w wiosce Steventon w hrabstwie Hampshire na południu Anglii. Dorastała w wielodzietnej rodzinie duchownego kościoła anglikańskiego. Familia posiadała bogatą historię rodową (krewny matki Jane był jednym z założycieli uniwersytetu w Oksfordzie), jednak żyła skromnie z dochodów około 600 funtów rocznie.
Najbliższą osobą w życiu pisarki od najmłodszych lat była jej siostra Cassandra. Dziewczynki były nierozłączne, wspólnie pobierały lekcje gry na instrumentach, rysunku, śpiewu i nauki języków obcych, gdyż rodzice pragnęli wychować je na prawdziwe damy.
Sztuka towarzyszyła Jane Austen od maleńkości. Wykształcony ojciec dbał o edukację potomków, a jego domowa biblioteczka liczyła ponad 500 pozycji. Jane, odkąd tylko nauczyła się czytać, sięgała po kolejne lektury. Jednocześnie pozostawała pod wielką fascynacją teatru, a wraz z rodzeństwem odgrywała amatorskie scenki.
W wieku 11 lat zaczęła przelewać na papier owoce swej bujnej wyobraźni. Pisała o kobiecym usposobieniu, sile miłości, przyjaźni i ukochanej siostrze. W juweniliach dorastająca Jane poruszała już wstępny zarys wątków, które z czasem wybrzmią na kartach jej najsłynniejszych powieści.
Wsi spokojna, wsi wesoła!
Pierwsze 25 lat życia Jane spędziła niemal nieprzerwanie w rodzinnej wsi, z wyłączeniem krótkich pobytów z siostrą w Southampton i prywatnej szkole w Reading. Austen była zakochana w sielskim krajobrazie wsi. Bliskość natury, spokojne tempo życia, cisza – to wszystko miało dla niej niezrównany urok.
Gdy w 1800 roku rodzina przeniosła się do Bath, młoda pisarka szalała z frustracji. Nie znosiła tłumów ani zakłamanych lwów salonowych, których nie brakowało we wspomnianej miejscowości w sezonie turystycznym. Gdy tylko mogła, uciekała nad morze, które działało na nią kojąco i pobudzało kreatywność.
Zaczęło się od „Rozważnej i romantycznej”
Po śmierci ojca George’a Austena w 1805 roku rodzina stanęła przed wymagającą sytuacją finansową. Siostry Austen wraz z matką przeniosły się do Chawton, gdzie zamieszkały w ceglanym domu zakupionym dla nich przez jednego z braci. Tam Jane wprowadziła poprawki do „Rozważnej i romantycznej”, wydanej w 1811 roku pod pseudonimem The Lady. Praca artystyczna szła jej znacznie łatwiej, gdyż powróciła do rodzinnego hrabstwa Hampshire.
Robocza powieść powstała o wiele wcześniej, bo już w latach 90. XVIII wieku, wówczas pod tytułem „Eleonora i Marianna”. Oddawał on kontrastujące charaktery głównych bohaterek – sióstr. Udoskonalanie powieści przez pisarkę przed debiutem zawierało jej gromadzone przez lata obserwacje na temat konwenansów, relacji międzyludzkich, a także kształtującą się ironię i błyskotliwy humor.
Jej postacie prezentowały wszechstronne postawy oraz skomplikowane charaktery, były naturalne i oddawały realia epoki. Choć większość życia spędziła na wsi, Austen – jak mało kto przed nią – precyzyjnie ujmowała codzienność elity, wydobywając jej hipokryzję i pozory przy pomocy iście eleganckiego sarkazmu.
Dwa lata później – na fali pochlebnych recenzji „Rozważnej i romantycznej” – Jane wydała kolejno dzieło, które dziś spowija legenda, „Dumę i uprzedzenie”. Powieść ponownie powstawała w jej młodości. Sukces dwóch tytułów zachęcił Austen do pracy nad nowymi historiami, na które pomysł zrodził się w dojrzałym etapie życia: „Mansfield Park” (1814) i „Emma” (1815), a także wydanymi pośmiertnie „Opactwo Northanger” oraz „Perswazje”.
Miłość kontra arszenik
Jane Austen zdobyła uznanie jeszcze za życia, ale jej legenda narasta w każdej kolejnej dekadzie od śmierci pisarki. Dziś czytelnicy spoglądają na jej powieści przez pryzmat zmian społeczno-kulturowych, dostrzegając odwagę pisarki, która w romantycznej otoczce potrafiła walczyć o pozycję kobiet i komentować gorzko patriarchalnego ducha uzależniającego niegdyś damy od sytuacji matrymonialnej. Dziś doskonale zdajemy sobie sprawę z faktu, że kilka wieków temu małżeństwo stanowiło dla wielu kobiet jedyną drogę bezpieczeństwa przy jednoczesnym wyrzeczeniu się własnych marzeń. Jane była jedną z pierwszych autorek nazywającą sprawy po imieniu.
A co z kwestią miłości w jej życiu? Brytyjska autorka została zapamiętana z dość skrytej natury, a wiele jej listów przepadło (znaczną część spaliła po śmierci Jane jej siostra Cassandra), stąd też brakuje szczegółowych informacji dotyczących jej ewentualnych związków. Jedno jest pewne – choć nigdy nie wyszła za mąż, przeżyła kilka zauroczeń i flirtów. Pod koniec XVIII wieku spotykała się z Irlandczykiem Thomasem Lefroyem, który towarzyszył jej na balach.
W grudniu 1802 roku Jane przyjęła oświadczyny młodszego o sześć lat Harrisa Bigga-Withera. Zerwała je… dzień później. W pierwszym odruchu 27-letnia Austen, wedle ówczesnych standardów stara panna, chciała uciąć komentarze i zadbać o przyszłość w dobrobycie. Po całonocnych rozmyślaniach stwierdziła jednak, że nie może zrobić niczego wbrew własnej naturze, a Harris niestety nie ujmował ją ani wyglądem, ani intelektem.
Największą miłością Jane Austen pozostała literatura. Niezwykle płodną pracę pisarki przerwała nagła śmierć. Jane odeszła w lipcu 1817 roku w wieku zaledwie 41 lat.
Przez długie lata badacze sugerowali chorobę Addisona, nowotwór lub gruźlicę. Informacje zawarte w pozostałych listach autorki, a także dane na temat jej gwałtownie pogarszającego się wzroku zebrane dzięki zachowanym okularom sugerują jednak możliwość zatrucia arszenikiem. W XIX wieku nie zdawano sobie sprawy z toksyczności substancji, którą powszechnie wykorzystywano m.in. jako barwnik.
Zielone suknie, pończochy, farby do ścian, desery, a nawet niektóre leki zawierały dodatek w postaci arszeniku. Ten, docierający przez skórę, wdychany albo nieświadomie zjadany w małych dawkach dziesiątkował Europejczyków, doprowadzając do wieloletniego wyniszczenia organizmu. Zatrucie objawiało się zawrotami głowy, dolegliwościami ze strony układu pokarmowego i nerwowego, a także zaćmą i charakterystycznymi reakcjami skórnymi. Na te dwa ostatnie symptomy miała uskarżać się właśnie Jane Austen.
Więcej o sylwetkach kobiet znajdziecie tutaj.
