Czy fotografia może zmieniać rzeczywistość?
Czy obraz ukazujący biedę lub pracę ponad siły może stać się wezwaniem do pomocy i impulsem do poprawy warunków życia? Aleksander Minorski (1906–1982) był przekonany, że tak. Fotograf, filmowiec i pisarz — dziś nazwalibyśmy go także aktywistą — traktował fotografię przede wszystkim jako narzędzie społecznego zaangażowania i realnej interwencji. Od 19 marca do 6 września 2026 roku Muzeum Warszawy zaprezentuje monograficzną wystawę poświęconą artyście. Ekspozycja otworzy jubileuszowy rok 90-lecia Muzeum Warszawy i przypomni twórcę, dla którego najważniejsze było działanie na rzecz osób żyjących w ubóstwie i na peryferiach życia społecznego.
Twórczość Minorskiego pozostaje dziś niemal nieobecna w powszechnej świadomości. Wystawa w Muzeum Warszawy prezentuje fotografie, filmy i teksty artysty, skupione na losach osób wykluczonych i marginalizowanych, a przede wszystkim ukazuje stojącą za nimi postawę i przekonania. Rok 2026, w którym przypada 120. rocznica urodzin Aleksandra Minorskiego, stwarza okazję do ponownego odczytania jego dorobku — być może już bez uprzedzeń, które przez dekady kształtowały odbiór twórców o komunistycznych poglądach.
„Niepiękne dzielnice”
Ekspozycja jest zarazem opowieścią o rzadko oglądanym obliczu Warszawy — robotniczej i ubogiej z lat 30. XX wieku, a także miasta odbudowanego po wojnie, pełnego nowych osiedli powstających w latach 60. i 70.
Wystawa prowadzi przez biografię i dorobek Minorskiego — od jego pierwszych kontaktów ze środowiskiem komunistycznym (prezentowane są m.in. rzadko eksponowane dziś prace artystów związanych z ugrupowaniem Czapka Frygijska) i ważnego zlecenia polegającego na dokumentowaniu dramatycznych warunków mieszkaniowych robotników na początku lat 30. XX wieku.
Z fotografii tych wyłania się obraz przedwojennej Warszawy daleki od sentymentalnych wyobrażeń — miasta głębokich nierówności społecznych. Zapadające się domy robotników, zniszczone mieszkania bezrobotnych, dzieci bawiące się w rynsztokach, ciężka praca piaskarzy nad Wisłą, ale także wysiłki podejmowane w walce o lepsze życie, jak na przykład budowa nowego osiedla na Kole.
Fotografia jest polityczna
Ważnym wątkiem wystawy jest polityczny wymiar twórczości Minorskiego. Szczególna uwaga poświęcona została publikacji Dola i niedola naszych dzieci (1938), będącej wezwaniem do roztoczenia opieki nad młodymi osobami i zmiany warunków ich życia. Była wyjątkowa zarówno pod względem projektu graficznego, jak i wykorzystania w nim fotografii. Broszurę tę odczytano jako krytykę władz, a jej nakład niemal w całości zniszczono.
Po wojnie: ciągłość spojrzenia
Powojenne filmy i fotografie Minorskiego ukazują perspektywę twórcy, który okres okupacji i pierwsze lata odbudowy Polski spędził poza krajem. W latach 60. i 70. dokumentował pochody pierwszomajowe, powracał też do miejsc fotografowanych przed wojną, poszukując śladów dawnej, ubogiej zabudowy. Obserwował nowe osiedla na Moczydle, Szczęśliwicach, Grochowie czy Bródnie. Przedstawiał je jako spełnienie przedwojennych postulatów o poprawie warunków mieszkaniowych — dowód na interwencyjną moc fotografii.
Wystawa historyczna, pytania aktualne
Choć wystawa ma charakter historyczny, w wielu obszarach pozostaje niezwykle aktualną wypowiedzią na temat problemów mieszkalnictwa, pracy ponad siły, praw dzieci oraz — przede wszystkim — roli i znaczenia fotografii w debacie publicznej. To właśnie fotografia była dla Minorskiego sposobem opowiadania o codzienności ludzi wykluczonych: „Chodziłem po przedmieściach. Ludzie żyli na ulicy, na podwórkach, uciekali z ciasnych, dusznych mieszkań. Zaglądałem do bram. Każda, zwłaszcza w drewniakach, wyglądała jak scena w teatrze. Każda była nowym, odrębnym światem. Za ciemnymi wnękami bram widać było kobiety. Prały bieliznę. Schła w słońcu, wydymana wiatrem. Dzieci bawiły się rupieciami. Mężczyźni grali w karty, omawiali swe sprawy” — wspominał.
Dialog ze współczesnością
Na wystawę składa się blisko 300 obiektów, pochodzących głównie ze zbiorów Muzeum Warszawy. Prace wypożyczone m.in. z Muzeum Niepodległości, Muzeum Narodowego oraz Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w istotny sposób dopełniają prezentowaną narrację.
Wystawie towarzyszą również dzieła współczesnych artystów zaproszonych do dialogu z twórczością Minorskiego. Zespół Hańba! nagrał utwory oddające niespokojny klimat polityczny lat 30., oparte na poezji z tamtego okresu.
W osobnej sali prezentowana jest panoramiczna produkcja nominowanego do Oscara duetu Magdaleny Hueckel i Tomasza Śliwińskiego, inspirowana zarówno fotografiami Minorskiego, jak i jego niespełnionym przedwojennym marzeniem o stworzeniu własnego filmu.
Dostępność jako integralna część projektu
Jednym z kluczowych założeń wystawy jest uwzględnienie potrzeb różnych grup odbiorców w zakresie dostępności. Na podstawie wybranych fotografii Minorskiego przygotowane zostaną pomoce dotykowe dla osób
z niepełnosprawnościami wzroku. Ułatwią one zrozumienie jego twórczości oraz przybliżą podstawowe pojęcia fotografii, takie jak światło, kadr, perspektywa czy ruch. Ta część ekspozycji pomoże także odpowiedzieć na pytanie, czym jest fotografia — co nabiera szczególnego znaczenia w roku, w którym przypada 200. rocznica powstania pierwszego w historii zdjęcia.
Zaplanowane są również oprowadzania po wystawie dla osób z niepełnosprawnościami.
Wydarzenia towarzyszące
Program edukacyjny i warsztatowy skierowany jest do wszystkich grup odbiorców, niezależnie od wieku. W jego ramach zaplanowano lekcje muzealne dla szkół ponadpodstawowych, warsztaty rodzinne oraz zajęcia dla młodzieży
i dorosłych. Obejmie on m.in. lekcję poświęconą społecznej roli fotografii
i postawie Aleksandra Minorskiego, a także warsztaty twórcze inspirowane jego pracami — od działań sensorycznych i projektowych po eksperymenty z kolażem fotograficznym i rysunkiem. Nie zabraknie również wydarzeń dla seniorów — warsztatów fotograficznych oraz oprowadzań kuratorskich.
Osoby uczestniczące w wydarzeniach sięgną po aparaty — także te w telefonach — by za ich pomocą opowiedzieć o codzienności oraz o tym, co ich dotyka, drażni i cieszy.
Kolofon
Kuratorka: Karolina Puchała-Rojek
Producentka: Katarzyna Jolanta Górska
Projekt wystawy: Matosek Niezgoda
Projekt graficzny wystawy: Alina Rybacka-Gruszczyńska
Film: Magdalena Hueckel & Tomasz Śliwiński
Ścieżka dźwiękowa: zespół Hańba! w składzie: Andrzej Zamenhof (Andrzej Zagajewski), Tadeusz Król (Wojciech Wędzicha), Antoni Skwarło (Sebastian Kaszyca), Ignacy Woland (Jakub Lewicki)
Pomoce dotykowe: Adrianna Lau, Jan Godzimirski (Wielozmysły)
Wypożyczenia: Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Niepodległości
w Warszawie, WFDiF/FINA, Archiwum UW, Biblioteka UW, Biblioteka IHS UW, osoby prywatne
Partner edukacji Muzeum Warszawy – PGE Polska Grupa Energetyczna S.A
